केल्याने देशाटन .......जोधपुर

 

केल्याने देशाटन .......जोधपुर

केल्याने देशाटन पंडित मैत्री सभेत संचार

शस्त्र ग्रंथ विलोकन मनुजा चातुर्य येतसे फार

लहानपणी शाळेत निबंधासाठी, म्हणून किंवा ‘स्पष्टीकरण द्या’ – म्हणून ऐकलेल्या या ओळी किती खऱ्या आहेत याचा प्रत्यय आला. २०२३ च्या ऑक्टोबर अखेरीस जोधपुर-जैसलमेर या शहरांना भेट देण्याचा योग आला. राजस्थानातील जयपूर हे शहर मी पाहिले होते दोन-तीनदा. जोधपुर हे राजस्थानातील दुसरे मोठे शहर. या शहराची ओळख मला फोटोतून आणि सिनेमातून झाली होती. ‘डोर’ नावाच्या नितांतसुंदर सिनेमातून जोधपुर, मेहरानगढ याचे दर्शन झाले होते. मात्र या शहराची तशी खूप माहिती मला नव्हती. त्यामुळे कोरी पाटी घेऊनच मी तिथे गेले. छोटासा आणि औटका विमानतळ आणि गोष्टी वेल्हाळ ड्रायव्हर याने जोधपुर दर्शनाची सुरवात झाली.

प्रत्येक शहरात बघण्याची जी ठिकाणं असतात, तिथूनच पर्यटनाला सुरवात झाली. उमेद भवन, मेहरानगढ, जसवंत थडा, मंडोर गार्डन ही महत्त्वाची ठिकाणे!!!!! जवळजवळ १४५९ सालच्या आसपास बांधलेला हा गड. राठोड वंशाच्या राव जोधा या राजाने हा गड बांधला. ह्या राजावरूनच या शहरालाही जोधपुर हे नाव पडले.

मेहरानगढ हा आसपासच्या सपाट प्रदेशातील ४०० फूट उंचीवरच्या डोंगरावर बांधण्यात आला आहे. राजवाड्याचे एकूण क्षेत्रफळ १,२०० एकर आहे. अर्थात ही माहिती तुम्हांला महाजालावर, म्हणजे आपल्या इंटरनेटवर मिळेलच. हा गढ अगदी सुस्थितीत आहे. राजस्थानच्या राठोड वंशाच्या राजघराण्याच्या अनेक गोष्टी इथे जतन करून ठेवल्या आहेत. याच गडावर मेहरानगढ वस्तुसंग्रहालय ही आहे. या गडाला लागूनच ब्ल्यू सिटी ही आहे. हे शहर जवळ जवळ ३००/४०० वर्षे जुने आहे. ह्या भागात पूर्वी ब्राह्मण वंशाचे लोक राहायचे असे आमचा गाईड म्हणाला. ह्या भागात फिरायचे असेल तर रिक्षातून फिरलेले बरे. कारण इथल्या गल्ल्या इतक्या छोट्या आहेत की गाडी ऐवजी रिक्षा किंवा चालतच फिरलेले बरे. अर्थात इथे गाईड हवाच .. नाहीतर इथल्या भूलभुलैय्यात आपण हरवून जाऊ शकतो. इथली घरे खूप जुनी आहेत आणि बरेचजण ह्या भागातून नव्या भागात रहायला गेले आहेत.

जसवंत थडा ही वास्तु मेहरानगढच्या जवळच आहे. जोधपुरच्या महाराजा सरदार सिंह यांनी आपल्या वडिलांच्या आठवणींसाठी बांधलेली वास्तु आहे. महाराजा जसवंत सिंह दुसरे यांचे अंत्यसंस्कार इथेच झाले होते. १८९९ मध्ये बांधलेली ही वास्तु अतिशय देखणी आहे. घंटाघर ही शहराच्या मध्यभागी बांधलेली वास्तु ही महाराजा सरदार सिंह यांनीच बांधली आहे. याच्या आजूबाजूला सरदार मार्केट ही आहे. हा परिसर अत्यंत देखणा आहे. पण गर्दी, रस्त्यावरचे विक्रेते, कचरा – यामुळे तो तसा वाटत नाही. ‘सिर्फ एक बंद काफी हैं’ या नुकत्याच आलेल्या चित्रपटात जोधपुर शहराचे खूप चित्रण आहे. कारण मुळात अख्खा सिनेमा जोधपुर मध्येच घडतो.

मंडोर गार्डन ही बाग बघण्यासारखी आहे. इथे light and sound show ही असतो. ह्या कार्यक्रमात राजस्थानच्या एकूण इतिहासाचा आढावा घेतला जातो. जोधपुर पासून ९ किमी अंतरावर मंडोर गार्डन आहे. येथील वास्तु अप्रतिम आहेत. सहाव्या शतकात मंदाव्यपुरा येथे प्रतिहारांचे राज्य होते. येथील वास्तुशैली वेगळीच पण अप्रतिम सुंदर आहे. या जागेचा इतिहास मला माहिती नव्हता. म्हणून अनवधानाने या ठिकाणी आम्ही संध्याकाळी पोचलो. पण वाचकांनी मात्र ह्या जागी थोडे आधीच जावे म्हणजे ह्या सुंदर वास्तुंना नीट बघता येईल.

 

मला गवसलेली नवी माहिती म्हणजे, प्राचीन काळात राक्षसांचा राजा रावण ह्या भागात येऊन गेला होता. रावण पत्नी मंदोदरी ही मंडोर येथील राहणारी होती. मंदोदरीचे पिता मयासुर हे उत्कृष्ट वास्तु शास्त्रज्ञ होते आणि ते मंडोर येथील राजे होते. येथील एका ब्राह्मण जातीतील लोकं रावणाला आपला जावई मानतात. रावण आणि मंदोदरीचे लग्नही ह्या ठिकाणीच झाले असे मानतात. दसऱ्याला रावण दहन करण्याची प्रथा उत्तर भारतात अनेक ठिकाणी आहे. मंडोर येथे मात्र ब्राह्मण समाजापैकी एक समाज दसऱ्यानंतर तेरा दिवस सुतक पाळतात. ‘रावण - राजा राक्षसांचा’ ह्या शरद तांदळे लिखित पुस्तकातही ह्या लग्नाचा/ह्या जागेचा उल्लेख आहे. राजस्थानातील उत्कृष्ट वास्तुशैली, आणि मयासुरही इथलाच होता, ही माहिती फारच रंजक वाटली.

जोधपुरने रेल्वेने आम्ही जैसलमेरला गेलो. हा प्रवासही आनंददायी होता. ट्रेन लवकरची होती त्यामुळे लवकर उठून आम्ही स्टेशनवर गेलो. ट्रेन थोडी उशिरा आली पण त्या दरम्यान जोधपुर स्थानक, तिथली स्वच्छता नजरेस भरली. सकाळी स्टेशनची निगुतीने स्वच्छता चालली होती. भारतीय रेल्वे हळुहळू कात टाकत आहे हे जाणवले.

जोधपुर ते जैसलमेर दरम्यान ४/५ स्टेशन्स आहेत. ही स्टेशन्स जोधपुर ते पोखरण दरम्यान आहेत. पोखरण नंतर जैसलमेर स्टेशनच येते.

पोखरण स्टेशन वा पोखरण हे गाव तसे लहानच आहे. लोकवस्तीही कमी आहे. पण प्रत्येक भारतीयाच्या दृष्टीने हा भाग महत्त्वाचा आहे. भारताचा पहिला अणुबॉम्ब, आणि १९९८ मधील न्युक्लीअर अस्त्रांची यशस्वी चाचणी येथेच झाली होती. नुकत्याच आलेल्या ‘परमाणु - The story of Pokhran’ या सिनेमामुळे कोणाच्याही नजरेत न येता ही चाचणी करण्यासाठी कशी रणनीती आखण्यात आली हे देखील समजते. आपल्या वैज्ञानिकांबद्दलचा, सैन्याबद्दलचा अभिमान अधिक दुणावतो. भारतीयांसाठी ही जागा तीर्थक्षेत्राइतकीच महत्त्वाची आहे.

(भाग २ – जैसलमेर.....)

स्नेहा केतकर