केल्याने देशाटन – जैसलमेर

 

जैसलमेर

जैसलमेर स्टेशनला पोचलो, तर तिथेही स्टेशनचे काम चालू होते. “रेल्वेने ४०० कोटी रुपये स्टेशनच्या नूतनीकरणासाठी दिले आहेत”, असे आमचा ड्रायव्हर आम्हाला अभिमानाने सांगत होता. “तुम्ही पुढच्या वेळी याल नां, तेव्हा स्टेशन अगदी नावे असेल बघा...”

पर्यटनाच्या दृष्टीने जैसलमेर हे राजस्थानातील महत्वाचे शहर आहे. या शहराची लोकसंख्या खूप नाही. थरच्या मरुभूमीत वसलेले हे शहर राज्याच्या एका टोकाला आहे. जैसलमेर हे शहर येथील किल्ल्यामुळे प्रसिद्ध आहे. येथील किल्ला हा जगातील एकमेव living fort आहे. मराठीत आपण त्याला ‘नांदता किल्ला’ असेही म्हणू शकतो. हा किल्ला जवळजवळ १००० वर्षांपूर्वी बांधला गेला. जैसलमेर येथील राजांना ‘रावल’ अशी उपाधी आहे. 

जैसलमेर फोर्ट रात्रीच्या वेळी

येथील राजे मूळचे कृष्णाच्या यादव वंशातले होते असे आमच्या गाईडने सांगितले. पहिला राजा जैसल याने हा किल्ला बांधला म्हणून हा किल्ला जैसलमेर या नावाने ओळखला जातो. किल्ल्यातील महालात गेल्या चार-पाच हजार वर्षांपासूनच्या राजांच्या नावांची यादी आहे. हा इतिहास नीट जतन केलेला पाहून आश्चर्य वाटले. या किल्ल्यात सध्याही जवळजवळ चार-पाच हजार लोकं राहतात. यातील काही जुन्या घरांचे छोट्या छोट्या हॉटेलात रुपांतर केले आहे. ही घरे हवेल्यांसारखीच आहेत. त्यामुळे पर्यटकांना ती आवडतातच.

आधीच्या जवळ  जवळ १५० राजांच्या नावांची यादी  

किल्ल्यात राजाचा महालही आहे. अगदी आत्तापर्यंत राजेही याच ठिकाणी राहत होते. पण सध्या राजे मंदिर हवेली या ठिकाणी राहतात. किल्ल्यात दसरा चौक आहे. अजूनही दर दसऱ्याला राजे इथे येतात आणि दसरा साजरा करतात. राजांचा महाल अगदी सुस्थितीत आहे आणि तिथले गाईड तो अतिशय आत्मीयतेने दाखवतात. पूर्वी जैसलमेरचे सर्व रहिवासी किल्ल्यातच राहायचे. ब्राह्मण, व्यापारी असा हा वर्ग होता. जैन लोकांनी राजाला विनंती करून आम्हालाही येथे राहायची परवानगी द्या असे सांगितले. त्यामुळे येथे सात जैन मंदिरेही आहेत. पार्श्वनाथ जैन मंदिर त्यातील नाजूक कलाकुसरीसाठी प्रसिद्ध आहे. जैन मंदिरांसोबत विष्णू, लक्ष्मी व कालीमाता मंदिरेही येथे आहेत. ही माहिती तुम्हांला इंटरनेट/महाजालावर अधिक विस्ताराने मिळेलच.

पार्श्वनाथ जैन मंदिर, नाजूक कलाकुसर केलेले खांब

मी माझ्या लक्षात आलेल्या काही गोष्टी सांगते. किल्ला पाहत असताना माझ्या लक्षात आले की अनेक बंगाली भाषिक पर्यटकही आमच्या सोबत किल्ला पाहत आहेत. आम्ही दिवाळीच्या आधी गेलो होतो म्हणून मला वाटले, की हे बंगाली लोक दुर्गापूजेच्या सुट्टीत येथे आले असावेत. पण तरीही उत्सुकता वाटली, कारण बंगाल आणि राजस्थान ही भारताची दोन टोके आहेत. त्यातही जैसलमेर हे राजस्थानच्या टोकाला आहे. याचा उलगडा आमच्या गाईडने केला. तो म्हणाला, “सत्यजित रे स्वतःच लिहिलेल्या “शोनार केल्ला” ह्या कादंबरीवर ह्याच नावाचा सिनेमाही बनवलेला आहे. बंगाली लोकांचे सत्यजित प्रेम सांगायलाच नको, त्यामुळे प्रत्येक बंगाली माणसाने हा सिनेमा पहिला आहे. त्यामुळे अनेक बंगाली लोक जैसलमेर म्हणजे सोन्याचा किल्ला पाहायला आजही येतात. संध्याकाळच्या सोनेरी उन्हात हा किल्ला दिसतो ही खरोखरच सोन्यासारखा!!! साहित्य, सिनेमा ह्या कलांचा आपल्या मनावर किती खोलवर प्रभाव पडतो हे जाणवले.

अजून एक गम्मत झाली. सकाळी बाहेर पडलो, तर किल्ल्यातील दसरा चौकात मराठी मुलांची गजबज दिसली. आम्ही विचारलं तर समजलं की मिरजेतील एका शाळेची ट्रीप आली आहे. मुलांच्या शिक्षिका आनंदाने म्हणाल्या, “अहो, आता मिरज-जयपूर अशी ट्रेन आहे ना, त्यामुळे आम्ही मुलांना इथे घेऊन आलो आहोत.” नेहमी राजा साजरा करतो त्याच दसरा चौकात मुलांचे मजेत फोटो काढणे चालू होते. लहान वयात केलेल्या अशा पर्यटनाने निश्चितच मनाची कवाडे उघडायला मदत होते.

जैसलमेर किल्ला पाहत असताना एका घराच्या बाहेरच्या भिंतीवर एक आमंत्रण पत्रिका दिसली. घराच्या भिंतीवर आमंत्रण पत्रिका का बरं रंगवली असेल? या प्रश्नावर गाईड म्हणाला, “ही इथली खास पद्धत आहे. पूर्वी किल्ल्यात राहणारे लोक ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असायचे. ह्या दोन्हीही जमाती व्यापार किंवा शेतीच्या कामांत गुंतलेल्या असायच्या. लग्न-मुंज अशा शुभकार्याचे मुहूर्त आपल्या पंचांगाप्रमाणे साधारण एकाच काळात यायचे. मग अशा वेळी सगळ्यांच्या घरी जाऊन आमंत्रण देण्याऐवजी अशी घराबाहेर आमंत्रण पत्रिका रंगवली जायची. लोकंही अनमान न करता आवर्जून एकमेकांच्या घरी शुभकार्याला जात असत.”

सर्वांना आग्रहाचे आमंत्रण 

जैसलमेर हे तसे लहान शहर असले तरीही ह्या ठिकाणी मारवाडी समाज मोठ्या प्रमाणात राहत होता. ह्या वाळवंटातून मोठ्या प्रमाणात व्यापार व्हायचा पूर्वीच्या काळी. त्यामुळे मारवाड्यांच्या सुंदर हवेल्या आहेत ह्या शहरात. या हवेल्यांना तळघर ही असायचेच. व्यापारी असलेल्या मारवाड्यांना माल ठेवायला ह्या तळघरांचा उपयोग व्हायचा. ‘पटवोंकी हवेली’, ‘नाथमल की हवेली’, ‘सालेम सिंग की हवेली’ अशा देखण्या हवेल्या आवर्जून बघण्यासारख्या आहेत. १९व्या शतकात ह्या हवेल्यांचे बांधकाम झाले आहे. या हवेल्या किल्ल्याबाहेर आहेत. इथले मारवाडी थोड्या प्रमाणात अफुचाही व्यापार करत असत. लग्नकार्यात अफुसेवनासाठीही एक दिवस असे, अशी ही माहिती आमच्या गाईडने दिली. ब्रिटिशांनी कलकत्ता आणि मुंबई ही बंदरे विकसित केल्यावर ह्या मार्गावरून होणारा व्यापार बंद झाला.

पटवों की हवेली

जैसलमेर मध्ये मंदिर हवेली, गडीसर तलाव आणि बडा बाग ही ठिकाणेही पाहण्यासारखी आहेत. गडीसर तलाव हा पावसाचे पाणी साठवण्याकरिता बांधून काढलेला तलाव आहे. ‘सरफरोश ‘ सिनेमात गडीसर तलाव, मंदिर हवेली व जैसलमेर शहराचे चित्रण आहे. बडा बाग ही जागा बघण्यासारखी आहे. जैत सिंग यांनी सोळाव्या शतकात या ठिकाणी एक बांध बांधला. त्यामुळे ह्या वाळवंटी प्रदेशात ह्या बांधाच्या आसपास हिरवळ फुलली. जैत सिंग यांच्या मुलाने आपल्या वडिलांच्या सन्मानार्थ इथे एक बाग वसवली व छत्री बांधली. त्यानंतर अनेक राजांनी आपल्या पूर्वजांच्या सन्मानार्थ इथे स्मारके बांधली. इथून सूर्यास्त जरूर बघावा.

‘कुलधरा’ हे एक विलक्षण गांव जैसलमेर जवळ आहे. हे गाव तेराव्या शतकात वसवले गेले होते. ह्या गावात पालीवाल ब्राह्मण समाजाचे लोक रहात असत. ह्या गावाच्या संदर्भात अनेक कथा आहेत. आज ह्या गावात कोणीही रहात नाही. १९ व्या शतकात ह्या गावातील सर्व रहिवासी हे गाव सोडून निघून गेले. इथल्या विहिरी आटल्यामुळे रहिवासी गाव सोडून गेले असा एक समज आहे. दुसरी कथा अशी की, सलीम सिंग ह्या कारभाऱ्याच्या छळामुळे, अत्त्याचारामुळे लोकांनी हे गाव सोडून जाण्याचा निर्णय घेतला असावा. माझ्या मते पाण्याची कमतरता हे कारण असावे. या गावातील काही घरे, एक चौक, एक मंदिर जतन करून ठेवले आहे. बाकी गाव दगडांच्या राशी असल्यासारखा आहे. संध्याकाळी सहानंतर या ठिकाणी कोणीही येत नाही. काळाच्या ओघात एका नांदत्या गावाचे ओसाड गाव झाले आहे. पण येथील अनेक दंतकथांनी त्याला जिवंतही ठेवले आहे.

कुलधरा

ओसाड गांव

जैसलमेर हे शहर हे मरुभूमीतच असल्याने येथील वाळूतील सफरीसाठी पर्यटक जातातच. याठिकाणी एक रात्र राहण्याचीही सोय असते. दुपारी जैसलमेरहून निघून साधारण ३/४ वाजता आम्ही SAM Sand Dunes ला पोचलो. संध्याकाळभर वाळूत उंटावर, जीपवर बसून सगळे धमाल करतात. वाळूच्या उंच-सखल टेकड्यांवरून जीपने जाण्याची मजा औरच आहे. इथे सर्वजण सूर्यास्ताचा अद्भुत अनुभवही घेतात. सागरतीराप्रमाणेच मरुभूमीतील सूर्यास्तही वेगळाच अनुभव देऊन जातो. रात्री कॅम्पवर राजस्थानी नृत्ये, संगीत यांचा कार्यक्रम असतो. जेवण असते. रात्री तिथे राहून सकाळी सगळे परत जैसलमेरला येतात.

SAM sand dunes 

आमच्यासोबत यावेळी हरयाणातील हिस्सार शहरातील शाळेतील मुलं-मुली ट्रीप करिता आली होती. मुलांची गजबज-गडबड पाहून मस्त वाटत होते. ही मुले सकाळी उठून त्यांच्या बसने तनोट माता मंदिर व भारत-पाकिस्तान सीमा पाहणार होते. ‘Border’ सिनेमा आठवतोय ना? तिथले बरेचसे शूटिंग ह्याच भागात केले आहे.

आपला देश किती विशाल आहे, त्यात किती वैविध्य आहे हे अशा ठिकाणी गेल्यावर जाणवते. मरुभूमीत दिमाखाने उभा असलेला हा नांदता, ‘सोनेरी किल्ला’ पाहण्यासाठी जैसलमेरला एकदा जरूर भेट द्या.

स्नेहा केतकर

केल्याने देशाटन .......जोधपुर

 

केल्याने देशाटन .......जोधपुर

केल्याने देशाटन पंडित मैत्री सभेत संचार

शस्त्र ग्रंथ विलोकन मनुजा चातुर्य येतसे फार

लहानपणी शाळेत निबंधासाठी, म्हणून किंवा ‘स्पष्टीकरण द्या’ – म्हणून ऐकलेल्या या ओळी किती खऱ्या आहेत याचा प्रत्यय आला. २०२३ च्या ऑक्टोबर अखेरीस जोधपुर-जैसलमेर या शहरांना भेट देण्याचा योग आला. राजस्थानातील जयपूर हे शहर मी पाहिले होते दोन-तीनदा. जोधपुर हे राजस्थानातील दुसरे मोठे शहर. या शहराची ओळख मला फोटोतून आणि सिनेमातून झाली होती. ‘डोर’ नावाच्या नितांतसुंदर सिनेमातून जोधपुर, मेहरानगढ याचे दर्शन झाले होते. मात्र या शहराची तशी खूप माहिती मला नव्हती. त्यामुळे कोरी पाटी घेऊनच मी तिथे गेले. छोटासा आणि औटका विमानतळ आणि गोष्टी वेल्हाळ ड्रायव्हर याने जोधपुर दर्शनाची सुरवात झाली.

प्रत्येक शहरात बघण्याची जी ठिकाणं असतात, तिथूनच पर्यटनाला सुरवात झाली. उमेद भवन, मेहरानगढ, जसवंत थडा, मंडोर गार्डन ही महत्त्वाची ठिकाणे!!!!! जवळजवळ १४५९ सालच्या आसपास बांधलेला हा गड. राठोड वंशाच्या राव जोधा या राजाने हा गड बांधला. ह्या राजावरूनच या शहरालाही जोधपुर हे नाव पडले.

मेहरानगढ हा आसपासच्या सपाट प्रदेशातील ४०० फूट उंचीवरच्या डोंगरावर बांधण्यात आला आहे. राजवाड्याचे एकूण क्षेत्रफळ १,२०० एकर आहे. अर्थात ही माहिती तुम्हांला महाजालावर, म्हणजे आपल्या इंटरनेटवर मिळेलच. हा गढ अगदी सुस्थितीत आहे. राजस्थानच्या राठोड वंशाच्या राजघराण्याच्या अनेक गोष्टी इथे जतन करून ठेवल्या आहेत. याच गडावर मेहरानगढ वस्तुसंग्रहालय ही आहे. या गडाला लागूनच ब्ल्यू सिटी ही आहे. हे शहर जवळ जवळ ३००/४०० वर्षे जुने आहे. ह्या भागात पूर्वी ब्राह्मण वंशाचे लोक राहायचे असे आमचा गाईड म्हणाला. ह्या भागात फिरायचे असेल तर रिक्षातून फिरलेले बरे. कारण इथल्या गल्ल्या इतक्या छोट्या आहेत की गाडी ऐवजी रिक्षा किंवा चालतच फिरलेले बरे. अर्थात इथे गाईड हवाच .. नाहीतर इथल्या भूलभुलैय्यात आपण हरवून जाऊ शकतो. इथली घरे खूप जुनी आहेत आणि बरेचजण ह्या भागातून नव्या भागात रहायला गेले आहेत.

जसवंत थडा ही वास्तु मेहरानगढच्या जवळच आहे. जोधपुरच्या महाराजा सरदार सिंह यांनी आपल्या वडिलांच्या आठवणींसाठी बांधलेली वास्तु आहे. महाराजा जसवंत सिंह दुसरे यांचे अंत्यसंस्कार इथेच झाले होते. १८९९ मध्ये बांधलेली ही वास्तु अतिशय देखणी आहे. घंटाघर ही शहराच्या मध्यभागी बांधलेली वास्तु ही महाराजा सरदार सिंह यांनीच बांधली आहे. याच्या आजूबाजूला सरदार मार्केट ही आहे. हा परिसर अत्यंत देखणा आहे. पण गर्दी, रस्त्यावरचे विक्रेते, कचरा – यामुळे तो तसा वाटत नाही. ‘सिर्फ एक बंद काफी हैं’ या नुकत्याच आलेल्या चित्रपटात जोधपुर शहराचे खूप चित्रण आहे. कारण मुळात अख्खा सिनेमा जोधपुर मध्येच घडतो.

मंडोर गार्डन ही बाग बघण्यासारखी आहे. इथे light and sound show ही असतो. ह्या कार्यक्रमात राजस्थानच्या एकूण इतिहासाचा आढावा घेतला जातो. जोधपुर पासून ९ किमी अंतरावर मंडोर गार्डन आहे. येथील वास्तु अप्रतिम आहेत. सहाव्या शतकात मंदाव्यपुरा येथे प्रतिहारांचे राज्य होते. येथील वास्तुशैली वेगळीच पण अप्रतिम सुंदर आहे. या जागेचा इतिहास मला माहिती नव्हता. म्हणून अनवधानाने या ठिकाणी आम्ही संध्याकाळी पोचलो. पण वाचकांनी मात्र ह्या जागी थोडे आधीच जावे म्हणजे ह्या सुंदर वास्तुंना नीट बघता येईल.

 

मला गवसलेली नवी माहिती म्हणजे, प्राचीन काळात राक्षसांचा राजा रावण ह्या भागात येऊन गेला होता. रावण पत्नी मंदोदरी ही मंडोर येथील राहणारी होती. मंदोदरीचे पिता मयासुर हे उत्कृष्ट वास्तु शास्त्रज्ञ होते आणि ते मंडोर येथील राजे होते. येथील एका ब्राह्मण जातीतील लोकं रावणाला आपला जावई मानतात. रावण आणि मंदोदरीचे लग्नही ह्या ठिकाणीच झाले असे मानतात. दसऱ्याला रावण दहन करण्याची प्रथा उत्तर भारतात अनेक ठिकाणी आहे. मंडोर येथे मात्र ब्राह्मण समाजापैकी एक समाज दसऱ्यानंतर तेरा दिवस सुतक पाळतात. ‘रावण - राजा राक्षसांचा’ ह्या शरद तांदळे लिखित पुस्तकातही ह्या लग्नाचा/ह्या जागेचा उल्लेख आहे. राजस्थानातील उत्कृष्ट वास्तुशैली, आणि मयासुरही इथलाच होता, ही माहिती फारच रंजक वाटली.

जोधपुरने रेल्वेने आम्ही जैसलमेरला गेलो. हा प्रवासही आनंददायी होता. ट्रेन लवकरची होती त्यामुळे लवकर उठून आम्ही स्टेशनवर गेलो. ट्रेन थोडी उशिरा आली पण त्या दरम्यान जोधपुर स्थानक, तिथली स्वच्छता नजरेस भरली. सकाळी स्टेशनची निगुतीने स्वच्छता चालली होती. भारतीय रेल्वे हळुहळू कात टाकत आहे हे जाणवले.

जोधपुर ते जैसलमेर दरम्यान ४/५ स्टेशन्स आहेत. ही स्टेशन्स जोधपुर ते पोखरण दरम्यान आहेत. पोखरण नंतर जैसलमेर स्टेशनच येते.

पोखरण स्टेशन वा पोखरण हे गाव तसे लहानच आहे. लोकवस्तीही कमी आहे. पण प्रत्येक भारतीयाच्या दृष्टीने हा भाग महत्त्वाचा आहे. भारताचा पहिला अणुबॉम्ब, आणि १९९८ मधील न्युक्लीअर अस्त्रांची यशस्वी चाचणी येथेच झाली होती. नुकत्याच आलेल्या ‘परमाणु - The story of Pokhran’ या सिनेमामुळे कोणाच्याही नजरेत न येता ही चाचणी करण्यासाठी कशी रणनीती आखण्यात आली हे देखील समजते. आपल्या वैज्ञानिकांबद्दलचा, सैन्याबद्दलचा अभिमान अधिक दुणावतो. भारतीयांसाठी ही जागा तीर्थक्षेत्राइतकीच महत्त्वाची आहे.

(भाग २ – जैसलमेर.....)

स्नेहा केतकर